Гісторыя Рыгора Грабайла, які змагаўся супраць прыгнёту панскай Польшчы і атрымаў у СССР 25 гадоў турмы «без права перапіскі» (Маларыцкі раён)

86 гадоў таму, у ноч з 3 на 4 жніўня, адбылося Навасёлкаўскае выступленне сялян супраць прыгнёту панскай Польшчы. Дарэчы, арганізатары паўстання — нашы землякі, сябры падпольнай ячэйкі КПЗБ, якая дзейнічала ў Паўлопалі з 1924 года. Сярод іх  і Рыгор Грабайла, лёс з якім абышоўся даволі жорстка і несправядліва.

Пасля падаўлення Навасёлкаўскага паўстання, хаваючыся ад польскіх жандармаў, рэвалюцыянер уцякае ў СССР.  Неўзабаве Рыгор Грабайла быў арыштаваны і абвінавачаны ў пераходзе савецкай мяжы і шпіянажы на карысць польскай дзяржавы. Гістарычная даведка: Рыгор Андрэевіч Грабайла – жыхар вёскі Паўлопаль. Нарадзіўся ў 1906 годзе. У часы бела-польскай акупацыі 1921-1939 гг. – актыўны ўдзельнік рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, член КПЗБ, сакратар Паўлопальскага падрайкама КПЗБ. Адзін з актыўных арганізатараў Навасёлкаўскага паўстання супраць польскай улады ў 1933 годзе. Пасля разгрому паўстання вымушаны быў уцякаць у СССР, арыштаваны супрацоўнікамі НКУС, атрымаў 25 гадоў турмы “без права перапіскі”.

Рыгор Грабайла да арышту

Пра свайго роднага дзядзьку Рыгора Грабайла спецыяльна для газеты «Голас часу»   узгадвае краязнаўца і гісторык Анатоль Дзямянка.

 

 Дзядзька Грыша

“Аб тым,  што ў мяне ёсць родны дзядзька Грыша, я даведаўся толькі тады, калі аднаго разу позняй восенню ў хату ўвайшоў узрушаны бацька і сказаў маці: “Ведаеш, Аляксандра, брат твой Грышка з’явіўся. Аказваецца, жывы. Увесь гэты час сядзеў у турме. Адпусцілі, таму што смяротна хворы”.

Маці замітусілася па хаце, пачала збірацца, наліла ў слоік сырадою,  якраз падаіла карову. За маці ўвязаўся і я.

У цёткі Ганны на ложку сядзеў незнаёмы мне чалавек. На першы погляд,  непрыветлівы,  нейкі нават дзікаваты. Яго счарнелы ці то ад няшчаднага сонца і ветру, ці можа ад хваробы твар пакрывала густая барада, і толькі вочы гарэлі агнём. Маці кінулася незнаёмцу на грудзі і пачала плакаць. Слёзы цяклі і па шчоках дзядзькі. З гэтага часу мы з маці штовечар наведвалі дзядзьку Грышу. Я назіраў, як ён прагна п’е малако, як беражліва падбірае кавалачак хлеба, які ўпаў. Паступова дзядзька набіраўся сіл і пачаў павольна хадзіць па двары. Мне вельмі хацелася пабыць з гэтым дзіўным чалавекам, паслухаць яго гаворку – за 17 гадоў ён забыў тутэйшую мову і размаўляў па-руску. Многіх слоў я ўвогуле не разумеў, што яшчэ больш вабіла мяне да дзядзькі Грышы.

… Лета. З дзядзькам Грышам крочым у лес па ягады. За некалькі гадзін ён набраў трохлітровы слоік сакавітых чарніц, ну а я — толькі кубачак. Апоўдні вяртаемся дамоў. Раптам я спатыкаюся,  падаю і рассыпаю свае ягады. Махнуўшы рукой,  крочу далей,  але дзядзька вяртаецца, становіцца на калені і пачынае выбіраць з травы рассыпаныя чарніцы, прыгаворваючы: “Гэта ж ежа, нельга яе пакідаць”.

Цяжка дыхаючы, дзядзька капае яму для бульбы. Раптам выцягвае з зямлі доўгі і тонкі корань, чысціць яго і жуе. Затым гаворыць: “Вось такія карэньчыкі і ратавалі нас на катарзе ад галоднай смерці”.

У кішэнях дзядзькі заўсёды былі скарыначкі сухога хлеба, якія ён, здавалася, увесь час жаваў. Сухары ляжалі і пад яго падушкай. Было такое ўражанне, што ён заўсёды галодны. Пазней, пасталеўшы, я даведаўся, што людзі, якія зведалі голад, інстынктыўна робяць сабе запасы ежы на “чорны” дзень.

Часта да дзядзькі Грышы прыходзіў яго пляменнік,  а мой стрыечны брат Канстанцін Грабайла, які працаваў настаўнікам у Паўлопальскай пачатковай школе. У 1933 годзе ён таксама ўдзельнічаў у Навасёлкаўскім паўстанні. Канстанцін атрымаў тады 9 гадоў, 6 з якіх адсядзеў у Бяроза-Картузскай турме, а ў 1939 годзе быў вызвалены з палону воінамі Чырвонай Арміі. Іх размова тады для мяне была незразумелай. Пройдзе час, і Канстанцін раскажа мне пра трагічны лёс майго сваяка».

У засценках НКУС

Пасля разгрому паўстання ў Навасёлках Рыгору Грабайлу пагражала смяротная кара, таму ён вырашыў шукаць прытулку ў СССР. Паслуга праваднікоў, якія гарантавалі пераход праз савецка-польскую мяжу, каштавала вялікіх грошай. «Ён тады прадаў каня і карову, — прыгадвае Анатоль Дзямянка. — Ішлі на ўсход пешшу, ляснымі малалюднымі дарогамі. Калі дайшлі да польскай мяжы, праважатыя падалі ўмоўны сігнал. Далей усё было, як па схеме. Палякі ўзялі пэўную суму грошай і дзядзька са сваімі падарожнікамі пакрочыў далей. Вось, нарэшце, і савецкая мяжа. Зноў – умоўны сігнал,  на які з’явіліся два пагранічнікі. Вайскоўцы забралі дзядзьку, а праважатых павярнулі назад. Калі прывялі дзядзьку Рыгора да палаткі, то загадалі распранацца. У адзін момант святочнае дзядзькава адзенне і мяшок з ежай аказаліся ў руках пагранічнікаў. Узамен дзядзьку кінулі невялікі клунак, у якім ляжала рыззё. Неўзабаве падышла машына. Дзядзьку звязалі рукі і ногі, трое вайскоўцаў зацягнулі небараку ў кузаў. Усё, што адбывалася далей, было падобна на страшны сон. Рыгора Грабайлу прывезлі ў мінскую турму і кінулі ў камеру-адзіночку, дзе ён галодны прасядзеў два дні. Затым пачаліся допыты. Следчы прапанаваў  прызнацца, што ён з’яўляецца польскім шпіёнам і мае намер у СССР зрабіць шэраг забойстваў і дыверсій. Пасля катэгарычнай адмовы дзядзьку жорстка збілі. Так працягвалася некалькі дзён. Затым непакорлівага Рыгора кінулі ў камеру да крымінальнікаў. Злачынцы не сталі чапаць напаўжывога “ворага народа”, але далі параду: «Падпішаш паперу, што ты шпіён – сядзеш у турму, застанешся ў жывых, а так памрэш як сабака страшнай смерцю ад пабояў».

Рыгор Грабайла пасля вызвалення

Рыгор Грабайла так і зрабіў. У выніку атрымаў нізавошта 25 гадоў турэмных лагераў “без права перапіскі”. 17 гадоў лагернай катаргі не прайшлі бясследна: здароўе было моцна падарвана. Не пражыўшы на свабодзе і два гады, Рыгор Андрэевіч памірае позняй восенню 1952 года. На той момант яму было толькі 46 гадоў.

— Дзядзька Рыгор пахаваны на могілках у вёсцы Дарапеевічы, —  дадае Анатоль Дзямянка.

 Жудасная і сумная гісторыя. Чалавек, які верыў у светлыя ідэалы камунізму, змагаўся з белапалякамі не шкадуючы свайго жыцця,  быў беспадстаўна пакараны савецкай уладай, растаптаны, забіты жудаснай машынай рэпрэсій, ад якой загінула нямала ўраджэнцаў Маларытчыны. Толькі гэта ўжо іншая гісторыя.

Запісала Кацярына Яцушкевіч.

Поделиться:
  •  
  • 4
  •  
  •  
  •  
  •  

Добавить комментарий


error: Незаконное копирование материалов сайта запрещено!